حدود ۵ تا ۱۰ درصد از کل سرطان ها منشأ ارثی دارند و سرطان سینه ارثی نیز در همین گروه قرار می گیرد. اگرچه همه سرطان ها به دنبال تغییرات ژنتیکی ایجاد می شوند، اما تنها درصد کمی از آن ها به صورت موروثی در خانواده ها منتقل می شوند. در مقابل، حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد موارد سرطان سینه ارثی نیستند و بیشتر تحت تأثیر عوامل محیطی و سبک زندگی بروز می کنند. با این حال، در برخی خانواده ها به دلیل وجود جهش در ژن هایی مانند BRCA1 و BRCA2، خطر ابتلا افزایش می یابد و بررسی سابقه خانوادگی اهمیت زیادی پیدا می کند.

در این مقاله به موضوع سرطان سینه ارثی و غیرارثی، نقش جهش های ژنتیکی، افراد در معرض خطر، اهمیت آزمایش های ژنتیکی و راهکارهای کاهش ریسک ابتلا پرداختیم.

سرطان سینه ارثی

سرطان و ژنتیک

ژن ها بخش هایی از DNA (دئوکسی ریبونوکلئیک اسید) هستند که در کروموزوم ها قرار دارند و دستور ساخت پروتئین ها را صادر می کنند. پروتئین ها وظیفه تنظیم ساختار و عملکرد سلول های بدن را بر عهده دارند. اگر در یک ژن خطا یا تغییر ایجاد شود، ممکن است دستورهای نادرست صادر شده و رشد یا عملکرد سلول دچار اختلال شود؛ اختلالی که در برخی موارد می تواند زمینه ساز سرطان باشد.

تغییرات ژنتیکی

تغییرات DNA به طور کلی به دو دسته تقسیم می شوند:

• تغییرات ارثی (Germline): این نوع تغییر از والدین به فرزند منتقل می شود و از بدو تولد در تمام سلول های بدن وجود دارد.
• تغییرات اکتسابی (Somatic): این تغییرات در طول زندگی و در اثر افزایش سن یا مواجهه با عوامل محیطی مانند مواد شیمیایی ایجاد می شوند و به نسل بعد منتقل نمی شوند.

برخی تغییرات ژنتیکی بی خطر هستند، اما برخی دیگر می توانند باعث بروز بیماری هایی مانند سرطان شوند. تغییراتی که اثر منفی بر سلامت دارند، «جهش» نامیده می شوند.

آیا سرطان سینه ارثی است؟

همانطور که گفتیم حدود ۵ تا ۱۰ درصد از کل سرطان ها منشأ ارثی دارند و سرطان سینه نیزاز این موارد مستثنی نیست. شناسایی موارد سرطان پستان ارثی در میان بیماران اهمیت زیادی دارد، زیرا بسیاری از افراد علاوه بر نگرانی درباره بیماری خود، درباره خطر ابتلای فرزندانشان نیز دغدغه دارند. عوامل مختلفی مانند کاهش فعالیت بدنی، اضافه وزن، مصرف برخی داروهای هورمونی، عدم شیردهی و مصرف الکل و سیگار می توانند خطر ابتلا به سرطان پستان را افزایش دهند. در کنار این عوامل، زمینه ژنتیکی نیز می تواند نقش داشته باشد.

در نوع ارثی، جهش در برخی ژن های مرتبط با سرطان پستان مانند BRCA1 و BRCA2 باعث افزایش استعداد ابتلا می شود. این جهش ممکن است از والدین به فرزند منتقل شود یا در مراحل اولیه تشکیل جنین ایجاد گردد. در این شرایط، تمام سلول های بدن حامل این تغییر ژنتیکی هستند.

برای بررسی سرطان سینه ارثی معمولاً از آزمایش خون و بررسی لنفوسیت ها (نوعی گلبول سفید) استفاده می شود، زیرا دسترسی به آن ساده است. در مواردی که امکان نمونه برداری سینه جدید وجود نداشته باشد، می توان از نمونه های بافتی ذخیره شده در بلوک های پارافینه که در بخش پاتولوژی نگهداری می شوند، بهره برد.

در ادامه به این موضوع پرداخته می شود که چه زمانی به وجود سرطان ارثی در یک خانواده مشکوک می شویم و چه نشانه هایی اهمیت بررسی های ژنتیکی را بیشتر می کند.

جهش کدام ژن ها منجر به سرطان پستان ارثی می شود؟

ژن های BRCA1 و BRCA2

سرطان سینه در اثر جهش ژنتیکی یکی از ژن های BRCA محتمل ترین نوع سرطان است. در واقع، در صورتی که فرد یکی از ژن های جهش یافته BRCA1 و یا BRCA2 را از یکی از والدین به ارث برده باشد، امکان بروز سرطان پستان ارثی وجود دارد. این ژن ها وظیفه ترمیم نقص های DNA را بر عهده دارند. حال، اگر عملکرد خود را از دست دهند، رشد غیرطبیعی سلول و ایجاد تومور اجتناب ناپذیر خواهد بود. اشخاصی که این ژن معیوب را به ارث برده اند، با احتمال 70 درصد و تا 80 سالگی ممکن است به سرطان پستان ارثی مبتلا گردند. در صورتی که سابقه ابتلا به سرطان پستان در خانواده وجود داشته باشد، این احتمال قوت می گیرد.

ژن معیوب ATM

وجود جهش در ژن ATM نیز می تواند علت سرطان سینه ارثی باشد. با این حال، این ژن نقش کم رنگتری در ایجاد سرطان دارد. وظیفه ژن ATM ترمیم DNA معیوب بوده و اگر نقص به وجود آمده قابل ترمیم نباشد، سلول را می کشد.

ژن معیوب PALB2

ژن PALB2 در همکاری مستقیم با BRCA2 فعالیت می کند. یعنی این ژن پروتئینی می سازد که در عملکرد BRCA2 نقش دارد. حال اگر ژن PALB2 دچار نقص ژنتیک و جهش باشد، احتمال ابتلا به سرطان پستان ارثی بیشتر خواهد بود.

ژن معیوب TP53

ژن کنترل کننده TP53 از ژن هایی است که رشد و تقسیم سلولی را کنترل می کند. اگر سلول در اثر نقص DNA دچار مشکل باشد، این ژن از ادامه تقسیم این سلول جلوگیری به عمل می آورد. حال در صورتی که ژن TP53 دچار جهش شده باشد، نمی تواند این کار را انجام دهد. بروز سندرم Li-Fraumeni یکی از نتایج این نوع جهش است که احتمال ابتلا به انواع سرطان را بالا می برد. سرطان پستان ارثی از این طریق خیلی نادر است؛ اما غیر ممکن نیست.

ژن معیوب CHEK2

ژن CHEK2 نیز وظیفه ترمیم DNA را به عهده دارد. بنابراین، جهش و یا به ارث بردن ژن معیوب می تواند خطر ابتلا به سرطان پستان ارثی را در پی داشته باشد.

ژن معیوب PTEN

تقسیم سلولی نیاز به نظارت مستقیم دارد. ژن PTEN این وظیفه را در سلول ایفا می کند. در صورتی که جهش های ارثی در ژن PTEN رخ داده باشد، سندرم کادن شکل می گیرد که اختلال نادری است. با این حال، این سندرم بروز تومور خوش خیم سینه و دیگر قسمت ها نظیر روده، رحم، تخمدان و تیروئید را تشدید می کند.

ژن معیوب CDH1

ژن CDH1 معیوب عمدتا منجر به نوع نادری از سرطان معده ارثی می شود؛ اما سندرم ایجاد شده در اثر وجود این ژن، خطر ابتلا به سرطان پستان ارثی از نوع لوبولار را تقویت می کند.

ژن معیوب STK11

سندرم ایجاد شده در اثر جهش ژن STK11 سندرم Peutz-Jeghers نام دارد. از نشانه های ابتلا به این سندرم وجود لکه روی لب ها و دهان و ایجاد انواع پولیپ در دستگاه ادراری و گوارشی است. این سندرم احتمال ابتلا به سرطان پستان ارثی را نیز بالا می برد.

موارد تاثیرگذار در ابتلا به سرطان پستان ارثی

موارد زیر شرایطی هستند که ممکن است نشان دهنده سرطان پستان ارثی باشند. همانطور که گفته شد، اینموارد صرفاً احتمال ابتلا را مطرح می­کنند و لازم است در این حالت­ها از مشاوره ژنتیک راهنمایی گرفت و در صورت نیاز بررسی­های تکمیلی را انجام داد :

1. ابتلای بیماری، در سنین جوانتر از سن شایع آن باشد. معمولاً این بیماری در بانوان 45 سال به بالا اتفاق می­افتد بنابراین اگر فرد جوانتر از این سن مبتلا به بیماری گردد می­بایست به مشاور ژنتیک مراجعه نماید.
2. ابتلای بیش از یک نفر از اعضاء خانواده به سرطان مشابه (مثلاً سرطان پستان) و یا سرطان مرتبط (مانند سرطان تخمدان) البته در صورت وجود هر نوع سرطان در میان اعضای خانواده یعنی در صورتی که بیش از یک نفر مبتلا وجود داشته باشد می­بایست به متخصص ژنتیک مراجعه نمود.
3. وجود نوع غیرعادی بیماری مثل ابتلای عضو مرد خانواده به سرطان پستان و یا وود چند تومور اولیه در پستان که به آن چند کانونی گفته می­شود.
4. ابتلا به بیماری در هر دو پستان به طور همزمان یا با فاصله زمانی (شامل عود بیماری نمی­باشد).
5. ابتلا به سرطان­های اولیه دیگر به صورت همزمان و یا با فاصله زمانی (البته این مسائل شامل انتشار بیماری به دیگر اعضاء بدن یا عود بیماری نمی­باشد).

در صورت وجود یک یا چند مورد از موارد فوق، بیمار می­بایست جهت تعیین احتمال ابتلای خود و اعضاء خانواده به متخصص ژنتیک مراجعه نماید.

روش تشخیص سرطان سینه ارثی

تشخیص سرطان سینه ارثی با مشاوره ژنتیک آغاز می شود. متخصص ژنتیک ابتدا با بررسی دقیق سابقه خانوادگی و رسم شجره نامه، الگوی بروز سرطان در خانواده را ارزیابی می کند. در صورت وجود نشانه های مشکوک، آزمایش ژنتیکی برای بررسی ژن های مستعدکننده سرطان پستان انجام می شود.

شایع ترین ژن هایی که در این بررسی مورد توجه قرار می گیرند BRCA1 و BRCA2 هستند. در فرد مبتلا، کدهای ژنتیکی از نظر وجود جهش تحلیل می شوند. اگر جهش مرتبط با بیماری شناسایی نشود، معمولاً احتمال ارثی بودن کاهش می یابد و نیازی به بررسی گسترده سایر اعضای خانواده نیست. اما در صورت شناسایی جهش بیماری زا، مرحله بعد ارزیابی سایر بستگان از نظر وجود همان جهش مشخص خواهد بود.

در اعضای خانواده، نیازی به بررسی کامل همه ژن ها نیست و فقط همان ناحیه ای که در فرد مبتلا دچار جهش بوده، بررسی می شود. همچنین روند غربالگری بر اساس الگوی توارث در شجره نامه انجام می گیرد؛ به عنوان مثال، اگر فردی مبتلا باشد، ابتدا خواهر یا برادر او بررسی می شوند و در صورت منفی بودن نتیجه، معمولاً نیازی به آزمایش فرزندان آن ها نخواهد بود.

این رویکرد مرحله ای به شناسایی افراد در معرض خطر کمک می کند و امکان برنامه ریزی دقیق تر برای غربالگری و پیشگیری را فراهم می سازد.

برای تشخیص سرطان سینه ارثی به چه پزشکی مراجعه کنیم؟

برای تشخیص سرطان سینه ارثی بهتر است به یک متخصص ژنتیک پزشکی یا مشاور ژنتیک مراجعه کنید. این پزشکان با بررسی سابقه خانوادگی، رسم شجره نامه و انجام آزمایش های ژنتیکی مرتبط با ژن های مستعدکننده مانند BRCA1 و BRCA2، می توانند احتمال ارثی بودن سرطان سینه را ارزیابی کنند و در صورت شناسایی جهش، سایر اعضای خانواده را نیز برای برنامه پیشگیری و غربالگری راهنمایی کنند.

سوالات متداول در مورد سرطان سینه ارثی

سرطان سینه ارثی چیست؟

سرطان سینه ارثی نوعی از سرطان پستان است که در اثر جهش های ژنتیکی قابل انتقال از والدین به فرزندان ایجاد می شود.

چه ژن هایی در سرطان سینه ارثی نقش دارند؟

شایع ترین ژن های مرتبط با سرطان سینه ارثی BRCA1 و BRCA2 هستند، اما ژن های دیگری نیز می توانند در این زمینه دخیل باشند.

چه افرادی باید برای تشخیص سرطان پستان ارثی آزمایش ژنتیک انجام دهند؟

افرادی با سابقه خانوادگی قوی سرطان پستان، ابتلا در سنین پایین، درگیری هر دو پستان یا وجود چند مورد سرطان در خانواده، کاندیدای اصلی آزمایش ژنتیک هستند.

آیا همه سرطان های پستان ارثی هستند؟

خیر، تنها حدود ۵ تا ۱۰ درصد از سرطان های پستان منشأ ارثی دارند و مابقی تحت تأثیر عوامل محیطی و سبک زندگی ایجاد می شوند.

غربالگری سرطان سینه ارثی چه زمانی شروع می شود؟

زمان شروع غربالگری بر اساس سابقه خانوادگی و نوع جهش ژنتیکی مشخص می شود و معمولاً از سنین پایین تر از جمعیت عادی آغاز می شود.

آیا سرطان سینه ارثی قابل پیشگیری است؟

با شناسایی جهش ژنتیکی و پیروی از برنامه غربالگری منظم، تغییر سبک زندگی و در برخی موارد اقدامات پیشگیرانه پزشکی، می توان خطر ابتلا را کاهش داد.

تشخیص سرطان سینه ارثی چقدر دقیق است؟

تشخیص با ترکیب مشاوره ژنتیک، آزمایش ژنتیکی و بررسی سابقه خانوادگی انجام می شود و در شناسایی افراد پرخطر بسیار دقیق است.

نسخه اصلی مطلب سرطان سینه ارثی| نقش ارث در ایجاد سرطان سینه را در سایت دکتر سید محمد رضا حکیمیان بخوانید.

---